Bij ongeveer twee op de drie mensen speelt er naast ADHD nog ‘iets anders’ mee. En dat lijstje is best lang! Van angst en somberheid tot autisme (ASS), slaapproblemen, verslaving, eetproblemen, leerstoornissen en zelfs PMS.
ADHD, de mens achter de afkorting
ADHD, & óók…
ADHD staat dan ook niet op zichzelf. Het heeft invloed op hoe je prikkels verwerkt, hoe je tot rust komt, hoe je keuzes maakt en hoe je jezelf stuurt. En juist die basisfuncties spelen ook een rol bij andere klachten.
We zetten de meestvoorkomende voor je op een rij:
& angst en somberheid
Altijd ‘aan’ staan, bang om dingen te vergeten, te laat te zijn of het niet goed te doen: als je vaak het gevoel hebt achter de feiten aan te lopen, kan dat je onzeker maken. En op de lange termijn ook somber. Niet gek dus dat angst- en stemmingsklachten relatief vaak samen voorkomen met ADHD.
& autisme (ASS)
ADHD en autisme delen deels dezelfde basis in hoe het brein informatie verwerkt en gedrag aanstuurt. Ze komen dan ook vaak samen voor. Waar ADHD vaak gepaard gaat met impulsiviteit en snel schakelen, zie je bij autisme vaker behoefte aan voorspelbaarheid en moeite met veranderingen. Die combinatie kan spanning geven, maar ook zorgen voor een grotere behoefte aan structuur.
& slaapproblemen
Wist je dat 80% van de mensen met ADHD óók slecht slaapt? Dat heeft natuurlijk deels te maken met hoe het brein prikkels verwerkt en tot rust komt: in plaats van ‘uit te schakelen’, blijft het vaak actief. Ook zie je vaker een verlate slaapfase: later moe, later in slaap, en daardoor moeilijk op gang komen in de ochtend. Met als gevolg een chronisch slaaptekort, en dat werkt weer door op concentratie, stemming en energie overdag.
& verslaving
Nog één keer, nog even, nog iets meer… Mensen met ADHD hebben een verhoogde gevoeligheid voor beloning en impulsiviteit. Het brein reageert sterker op directe prikkels en snelle ‘beloningen’. Daardoor ligt verslavingsgedrag sneller op de loer, van middelen zoals alcohol of nicotine tot gamen, scrollen of eten. Wat op de korte termijn helpt om te focussen of te ontspannen, kan op de lange termijn juist problemen geven. Verslaving staat dan ook zelden op zichzelf, maar hangt vaak samen met hoe iemand probeert om te gaan met onrust, stress of overprikkeling.
& eetproblemen
Juist de functies die nodig zijn om eetgedrag te reguleren staan onder druk als je ADHD hebt. Plannen, remmen en routine vasthouden: het is allemaal lastiger. Daardoor is het moeilijker om regelmatig te eten, op tijd te stoppen of bewuste keuzes te maken. Ook slaapproblemen, stress, weinig structuur en minder beweging kunnen een rol spelen. Zij hebben een grotere kans op ontregeld eetgedrag en eetstoornissen, en daarmee op overgewicht.
Kinder- en leefstijlgeneeskunde arts Sultan Duyar legt hier meer over uit.
& PMS
Bij ADHD spelen stofjes in de hersenen, zoals dopamine, een belangrijke rol. Oestrogeen, een vrouwelijk hormoon, heeft daar invloed op. In de dagen vóór de menstruatie daalt het oestrogeenniveau, waardoor het dopaminesysteem minder efficiënt werkt. En juist dat systeem is bij ADHD al gevoeliger. Daardoor kunnen klachten tijdelijk toenemen: minder focus, sneller overprikkeld, emotioneler of vermoeider. PMS en ADHD kunnen elkaar zo dus versterken.
ADHD & overgewicht: hoe zit dat?
Eten lijkt iets heel basaals: je hebt trek en je eet. Maar voor mensen met ADHD ligt dat vaak anders. Zij hebben een grotere kans op ontregeld eetgedrag en eetstoornissen, en daarmee op overgewicht iets wat vaak al in de kindertijd begint.
Hoe zit dat precies? We vroegen het Sultan Duyar, kinder- en leefstijlgeneeskunde arts bij Kind Medisch Centrum.
Reguleren is lastiger
“Juist de functies die nodig zijn om eetgedrag te reguleren staan onder druk als je ADHD hebt. Plannen, remmen en routine vasthouden: het is allemaal lastiger. Daardoor is het moeilijker om regelmatig te eten, op tijd te stoppen of bewuste keuzes te maken. Ook slaapproblemen, stress, weinig structuur en minder beweging kunnen een rol spelen.
Kinderen en jongeren met ADHD hebben gemiddeld anderhalf keer zoveel kans op overgewicht of obesitas. Ze eten dan ook vaker impulsief of onregelmatig, snacken uit verveling of zoeken eten op momenten van stress of onrust. Het gaat dus lang niet altijd alleen om honger, maar ook om prikkelbehoefte, emotie en moeite met zelfregulatie.”
Breed kijken
“Vanuit Kind Medisch Centrum kijken we daarom nooit alleen naar het gewicht. Wij zien obesitas als een chronische aandoening, waarbij aanleg, hormonen, omgeving, voeding, beweging en stress allemaal samenkomen. Ook kijken we graag breed naar het begrip ‘eetstoornis’. Juist bij ADHD moet je alert zijn op signalen zoals verlies van controle over eten, stiekem eten, schaamte rond eten of sterk wisselende eetpatronen.
In de spreekkamer vraag ik dan ook niet alleen naar wát een kind eet, maar ook naar wanneer, waarom en in welke situatie. We gebruiken zo nodig vragenlijsten en een dagboek om echt te begrijpen wat er speelt. En als het nodig is, werken we multidisciplinair samen met bijvoorbeeld een kinderleefstijl coach, diëtist of fysiotherapeut.”
Medicatie
“Medicatie kan bij een deel van de kinderen helpen, omdat de kernsymptomen van ADHD afnemen. Als impulsiviteit, onrust en chaos verminderen, wordt eetgedrag soms ook beter te reguleren. Bovendien hebben stimulantia vaak een eetlustremmend effect, zeker in het begin.
Tegelijkertijd is medicatie geen garantie en ook geen behandeling van obesitas op zichzelf. Niet elk kind reageert hetzelfde, en we moeten ook alert blijven op de andere kant: sommige kinderen eten door medicatie juist minder en kunnen in gewicht of groei achterblijven. Daarom hoort goede monitoring er altijd bij.
Medicatie kan soms zeker helpend zijn, maar het vervangt nooit de basis: goede voeding, slaap, structuur, beweging en begeleiding van het gezin. Dat sluit ook aan bij hoe wij naar voeding en ADHD kijken. Voeding is geen wondermiddel en geen vervanging van behandeling, maar het kan wel degelijk verschil maken als onderdeel van een bredere, persoonlijke aanpak.”
Wat helpt
“Wacht niet tot er problemen ontstaan, maar begin vroeg en zonder oordeel. Bij ADHD werkt het meestal niet om strenger te zijn of te wijzen op discipline, maar juist om structuur en voorspelbaarheid te bieden: vaste eetmomenten, ontbijt niet overslaan, geplande tussendoortjes, voldoende slaap en zo min mogelijk chaos rond eten.
Maak de gezonde keuze ook de makkelijke keuze: zorg dat water, fruit en voedzame snacks binnen handbereik zijn, en dat sterk bewerkt snacken niet de standaard wordt. En kijk niet alleen naar wat een kind eet, maar ook naar waarom het eet. Uit honger, verveling, stress of overprikkeling? Juist die vraag maakt vaak het verschil.”
"Wat ik de lezer vooral op het hart wil drukken: zie obesitas of ontregeld eetgedrag bij ADHD niet als een gebrek aan wilskracht.
"Wat ik de lezer vooral op het hart wil drukken: zie obesitas of ontregeld eetgedrag bij ADHD niet als een gebrek aan wilskracht.
Het is meestal een signaal dat de regulatie uit balans is geraakt. Hoe eerder je dat zonder schaamte bespreekbaar maakt, hoe groter de kans dat je ernstigere problemen voorkomt.”
ADHD & slaap
Waarom je hoofd ’s avonds maar niet uitgaat
“Ik ben moe, maar mijn hoofd is nog lang niet klaar met de dag.” Voor iemand met ADHD is dit vaak herkenbaar. In slaap vallen duurt lang, het ritme verschuift steeds verder naar achteren en de wekker gaat precies op het moment dat je ein-de-lijk lekker slaapt. Onderzoek laat zien dat maar liefst 80% van de mensen met ADHD slecht slaapt.
Hoe zit dat precies? En: wat kun je doen om beter te slapen?
Dat het ADHD-brein doorgaans moeite heeft met afschakelen, is niet nieuw. Gedachten blijven komen. Ideeën, plannen, zorgen, losse eindjes van de dag... Juist als het stil wordt, lijkt het hoofd soms nóg harder te gaan werken: “Oh ja… dat moest ik morgen nog doen.” Of: “Misschien moet ik dat nog even opzoeken.” En voor je het weet ben je weer klaarwakker.
Minder bekend is dat mensen met ADHD vaak óók een ‘verlate slaapfase’ hebben: van de volwassenen met ADHD heeft 78% last van dit vertraagde slaapfase syndroom (DSPS). Hierbij loopt je biologische ritme niet gelijk met het dag- en nachtritme van de kloktijd, waardoor een chronisch slaaptekort ontstaat. Die wekker gaat tenslotte gewoon af, de volgende ochtend…
De oorzaak van dit verschoven bioritme ligt voor een belangrijk deel in het stelselmatig (te) laat naar bed gaan (“ik wil nog even door!”) en lastig in kunnen slapen (“mijn hoofd zit zo vol!”). Uiteindelijk komt de melatonine productie hierdoor ook later op gang, waardoor je steevast pas veel later dan gemiddeld slaap krijgt. Hun lichaam wil later naar bed, en dus ook later opstaan.
Uit balans
Je kunt je voorstellen dat dit hartstikke vermoeiend is. En dat niet alleen: je slaapritme regelt ook de timing van alle andere belangrijke processen in je lichaam. Zoals je dopaminestofwisseling, het op gang komen van je darmen en je energiepieken. Het brengt je dus op veel meer vlakken uit balans. Daar komt bij dat slecht slapen je ADHD klachten vaak erger maakt. Concentratieproblemen, impulsiviteit en prikkelbaarheid worden erdoor versterkt.
Perspectief
Er zijn gelukkig echt wel manieren om je slaapritme te verbeteren. In de vorige editie van deze gids vertelde psychiater Sandra Kooij, gespecialiseerd in ADHD bij volwassenen, al over de door haar ontwikkelde slaapbehandelingen. Chronotherapie bijvoorbeeld, waarbij je - onder andere met licht en goede slaaphygiëne - de biologische klok weer naar voren haalt. “Daarmee reset je de verlate slaapfase waar zoveel mensen met ADHD last van hebben, en dat heeft direct effect op hoe stabiel en uitgerust iemand zich voelt”, aldus Kooij.
Ook leefstijl speelt bij een grote rol. ADHD-coach Eveline Roux, ook zij heeft last van een verstoord slaap-waakritme, deelt haar tips:
Probeer een vast slaapritme aan te houden. Stap elke avond op een vast tijdstip je bed in en ga er in de ochtend ook op een vaste tijd weer uit.
Zorg overdag voor voldoende daglicht, zodat je lichaam lekker veel serotonine (gelukshormoon) aanmaakt. Dit stofje heb je ’s avonds weer nodig voor de aanmaak van melatonine.
Als het even kan, ga dan meteen na school of werk sporten. Perfect om af te schakelen en lekker moe te worden. Later op de avond fanatiek sporten is een minder goed idee.
Een ‘slaapmutsje’ werkt juist averechts. Je doezelt er misschien sneller door weg, maar alcohol maakt je stress-systeem actiever en zorgt ervoor dat je in het tweede deel van de nacht juist onrustiger slaapt.
Stop bijtijds met scrollen: laat je telefoon beneden óf links liggen en verdwijn in plaats daarvan eens lekker in een boek. Ook fijn: doe een braindump. Leg een notitieblok naast je bed en schrijf alles wat je in je hoofd hebt op. Als je het op papier staat, kun je het loslaten.
Ook tv, laptop of tablet kun je na 22:00 uur beter uitzetten of dichtklappen. De lichtopbrengst van deze schermen is verwarrend voor je brein: die denkt dan dat het nog- of weer dag is.
ADHD & autisme
“Ik heb altijd gedacht, er bestaat een boek met een titel die over mij gaat, over hoe ik in elkaar zit. Maar ik wist totaal niet waar ik moest zoeken.”
Elise Cordaro kreeg op haar 27e de diagnoses ADHD en autisme. Dat ging niet vanzelf. “Ik pas niet in het plaatje van hoe het eruit ‘hoort’ te zien. En dan word je dus niet altijd serieus genomen.”
Wat merkte je aan jezelf, waardoor je naar een verklaring bent gaan zoeken?
“Sommige heel gewone dingen gaan bij mij stroever dan bij andere mensen. Autorijden bijvoorbeeld, vind ik heel moeilijk. Na 10 minuten loopt mijn hoofd zó vol dat ik moet stoppen. Terwijl het voor anderen zó als vanzelf lijkt te gaan. Ik heb altijd gedacht, er bestaat een boek met een titel die over mij gaat, over hoe ik in elkaar zit. Maar ik wist totaal niet waar ik moest zoeken.”
Wanneer viel voor het eerst het kwartje dat ADHD misschien een rol speelde?
“Iemand van mijn studie had het over ADHD en over de concentratieproblemen die daarbij horen. Toen dacht ik: wacht eens even, dat heb ik ook. Ik ben gaan googelen en ineens vielen veel puzzelstukjes op hun plek. Overmatig dagdromen, impulsief aan iets nieuws beginnen, gevoelig zijn voor bepaalde texturen… ik las het en dacht alleen maar: dit ben ik!”
En toch voelde je: dit verklaart nog niet alles.
“De ADHD bleek te kloppen, maar voor mijn gevoel was er nóg iets. Ik las een boek over autisme bij normaal tot hoogbegaafde mensen. Alleen al de inhoudsopgave was zó raak. Vooral het stuk over het voorbereiden van sociale situaties, gesprekken in je hoofd oefenen, nadenken over hoe je zo normaal mogelijk overkomt…”
Wat deed die uiteindelijke diagnose met je?
“Het was een hele opluchting. En een bevestiging van wat ik al die tijd al voelde: ik stel me niet aan, ik ben niet lui of ongemotiveerd - ik zit gewoon sneller aan mijn plafond. Het lastige was vooral dat anderen dat niet zagen. Die zagen alleen het resultaat. Dat ik diploma’s haalde, mijn leven best heel goed voor elkaar had. Maar ze zagen niet hoeveel energie en hoeveel zelfdiscipline het me kostte om daar te geraken.”
Kun je daar nog eens een voorbeeld van geven?
“Ik begon tijdens mijn studie met het maken extreem strakke planningen, met kleine tijdsblokjes van soms maar een paar minuten. Niet: vandaag moet ik dertig pagina’s doen. Maar: deze paragraaf moet ik binnen drie minuten in mijn hoofd hebben. Behapbaar maken, dat hielp. Later deed ik dat ook in het dagelijks leven.
Als ik ergens op tijd moest zijn, plande ik alles uit: wanneer douchen, wanneer eten, wanneer jas aandoen, wanneer vertrekken. Echt tot op de minuut bijna.
Eerst dacht ik: wie doet nu zoiets? Maar nu denk ik: als het werkt, dan werkt het. Dit past bij mij.” Ook ben ik heel goed geworden in maskeren. Dat klinkt negatief, maar ik zie dat niet zo zwart-wit. Het aanleren van ‘maniertjes’ heeft me juist veel gebracht. Ik heb geleerd hoe ik me sociaal kan redden, hoe ik gesprekken voer en hoe ik op een sollicitatiegesprek goed overkom. Dat heeft me ook kansen gegeven. Natuurlijk moet je jezelf er niet in verliezen, want dan raak je jezelf kwijt. Maar voor mij gaat het vooral om balans: wanneer helpt het me, en wanneer kost het me te veel.”
Wat hebben je diagnoses voor je veranderd?
“Ik ben mezelf meer ruimte gaan geven, in allerlei opzichten. Vanuit een stuk acceptatie, denk ik. Minder werken bijvoorbeeld, ik werkte eerst voltijds en dat was eigenlijk gewoon te zwaar. Ook ben ik minder dingen gaan doen waar ik alleen maar op leegliep. Feestjes, festivals… het is niets voor mij. En ik geef mezelf vaker toestemming om te kiezen voor wat bij mij past, ook als dat niet is wat ‘normaal’ wordt gevonden. Ik volgde bijvoorbeeld een tijdlang balletlessen. Na iedere les fietste ik altijd langs hetzelfde wokrestaurant, en nam ik dezelfde afhaalmaaltijd mee. Dit is toch raar, dacht ik vroeger. Dit is niet wat mensen van mijn leeftijd horen te doen. Maar na de diagnose dacht ik: nee, dit geeft mij rust. Dit voelt veilig. Waarom zou ik daartegen vechten?”
Wat vind je het lastigste aan ADHD en autisme?
“De concentratieproblemen zijn echt moeilijk. Dat gevoel dat je een hele dag naar iets kunt kijken en toch niet vooruit geraakt, dat blijft vermoeiend. Zeker in periodes waarin ik geen medicatie neem, zoals tijdens mijn zwangerschap en nu nog, omdat ik borstvoeding geef. Mijn zwangerschap was echt pittig. Ik had het gevoel dat ik weer terug bij af was, terug in de schoolbanken: dromerig, mijn hoofd vol mist, niets uit je handen kunnen krijgen, niet vooruit geraken.”
En wat zie je juist als kracht in jezelf?
“Een cliché maar wel waar: ik kan goed out of the box denken. Op het werk merk ik dat ik soms net met andere ideeën kom dan anderen. En ook mijn oog voor detail. Ik zie dingen snel, ook kleine foutjes of details die anderen missen. Ik denk echt dat verschillende breinen op een werkvloer juist een troef zijn!”
Je bent nu een boek aan het schrijven over moederschap. Waarom wilde je dat onderwerp vastpakken?
“Omdat moeder worden voor mij heel intens is geweest en nog altijd is. En ik merkte dat ik daar eerlijk over wilde schrijven. Niet alleen over de liefde en de mooie momenten, maar ook over hoe zwaar het kan zijn. Zeker als je zelf ADHD en autisme hebt en dan ook nog een kindje dat veel vraagt. Ik denk dat veel moeders iets hebben aan een eerlijk verhaal, zonder perfect plaatje.”
Hoe is het moederschap voor jou tot nu toe?
“Mooi, maar ook echt heel pittig. Mijn dochter was een huilbaby en de eerste maanden waren enorm zwaar. Ook nu nog slaapt ze slecht, wordt ze vaak wakker en vraagt ze veel. We hebben echt moeten zoeken naar wat werkt. Ik slaap met haar in bed, mijn vriend slaapt apart. Dat is niet hoe we het ooit bedacht hadden, maar het is wel hoe we nu aan onze uren slaap komen. Dat is een beetje de rode draad geworden: loslaten hoe het ‘hoort’ en doen wat werkt.”
Dat lijkt sowieso wel jouw belangrijkste boodschap te zijn…
"Ja, absoluut. Laat los hoe de maatschappij vindt dat je moet zijn. Als iets voor jou werkt, dan is dat genoeg. Er is niet één juiste manier. Of je nu strakke planningen maakt, liever thuisblijft op vrijdagavond, elke week hetzelfde eet of om negen uur in bed kruipt: als jij daar goed bij vaart, dan is dat prima. Er is geen juist of fout. Er is alleen: werkt het wel of werkt het niet?”
['Fotografie by NOUCHKA']
In het nieuws
[LEZEN]
In Anders gaat ook vertelt Elise Cordaro hoe het is om te leven met autisme én ADHD. Ze kreeg haar diagnoses pas op haar 27ste, na jaren van aanpassen, presteren en vooral: camoufleren. De diagnoses waren een opluchting: eindelijk had ze een verklaring waarom alles zoveel moeite kost en besefte ze dat ze het nog niet zo slecht deed. In haar boek gunt Elise je een blik in haar belevingswereld en steekt lotgenoten een hart onder de riem met concrete tips, mind hacks en inspiratie om beter te functioneren met autisme en ADHD.
[LUISTEREN]
In de podcast BIEN to Go gaat Sabrina Koudijs in gesprek met schrijver en journalist Hanneke Mijnster. Hanneke vertelt openhartig over haar ervaring met ADHD en eetproblematiek, en waarom die twee ‘zulke dikke vriendinnen’ zijn. Ze deelt hoe eetbuien kunnen ontstaan, wat eronder zit en hoe ze stap voor stap heeft geleerd om “het anders te doen.” Een eerlijk en herkenbaar verhaal voor iedereen die hiermee worstelt, of het graag beter wil begrijpen.
[LEZEN]
Influencer en kickboker Rachel John is 15 wanneer ze hoort dat ze ADHD heeft. Het zou een opluchting moeten zijn, maar dat is het niet. Ze probeert therapie, medicatie, structuur; alles wat hoort bij ‘beter worden’. Tot het misgaat. Ze ontwikkelt een eetstoornis en belandt in een depressie. Pas wanneer ze in 2021 haar koffers pakt en naar Zuid-Afrika vertrekt, verandert alles. In Gelukkig heb ik ADHD laat Rachel met dagboekfragmenten, persoonlijke ervaringen, foto’s en inzichten zien dat ADHD niet iets is om te ‘fixen’, maar iets om te leren begrijpen. Een boek over vallen en opstaan, veerkracht en kwetsbaar durven zijn. En over de vrijheid die ontstaat als je jezelf eindelijk begrijpt.
[LUISTEREN]
In deze podcastaflevering van 'Aan het werk met ADHD’ gaat podcasthost Frans Visée in gesprek met Shanna Jacobs, HR-professional, ondernemer en ervaringsdeskundige met ADHD en hoogbegaafdheid. Op haar 42e kreeg Shanne haar diagnose. Een moment dat haar leven ‘een andere kleur gaf’. Als HR-freelancer ziet Shanna dagelijks hoe weinig aandacht er nog is voor neurodiversiteit in organisaties. Ze stelt scherpe vragen over arbeidstijd, hyperfocus, thuiswerken en vergadercultuur. Zéker luisteren!
[WETEN]
Jongeren met ADHD grijpen tot twee keer vaker naar alcohol dan leeftijdsgenoten zonder ADHD. Nieuw onderzoek laat zien dat vooral sociale onzekerheid hierin een belangrijke rol speelt: jongeren met ADHD voelen zich vaker minder op hun gemak in sociale situaties en gebruiken alcohol om dat ongemak te verzachten. Volgens de onderzoekers biedt dit ook kansen voor preventie: wie leert beter om te gaan met sociale stress en onzekerheid, heeft geen alcohol meer ‘nodig’.
[LEZEN]
Realityster en ondernemer Pauline Wingelaar kreeg pas op latere leeftijd de diagnose ADHD, en daarmee vielen ineens een hoop puzzelstukjes op hun plek. Op LINDA.nl vertelt ze openhartig hoe ze haar eigen ‘gebruiksaanwijzing’ opnieuw leert begrijpen: wat verklaart haar gedrag, wat schuurt nog en wat betekent dat in het dagelijks leven? “Ik vind het vooral belangrijk dat ik al die jaren niet gek ben geweest. Ik vind het fijn dat het nu eindelijk erkend wordt en ik er wat aan kan doen.”
Colofon
Dit online magazine is mede mogelijk gemaakt door Medice B.V.
Wij danken Kinderarts Sultan Duyar en ervaringsdeskundige Elise Cordaro voor hun bijdrage aan deze editie.
