Een nieuwe stad, nieuwe vrienden en een totaal nieuwe manier van leren: dat is voor iedere kersverse student al flink wennen, laat staan als je dan óók nog ADHD hebt. De typische ADHD-symptomen zoals concentratieproblemen en moeite met plannen en organiseren maken het er niet makkelijker op. En dan hebben we het nog niet eens over het studentenleven gehad...
Hoe ga je daar goed mee om?
Gelukkig heb je, als student met ADHD, vaak recht op extra ondersteuning. Op de Universiteit Maastricht bijvoorbeeld, krijgen studenten extra tijd voor tentamens en kunnen ze hun tentamen afnemen in een kleinere ruimte met minder prikkels.
Op gzpsychologie.nl legt Disability Support medewerker Sigrid Péters (van de UM) uit dat, waar het voorheen vooral studenten met dyslexie waren die om dit soort extra ondersteuning en voorzieningen vroegen, er tegenwoordig steeds meer studenten met ADHD-klachten bij haar en haar collega’s aankloppen. “Er is meer bekend geworden over ADHD, waardoor studenten de klachten beter herkennen, vaker worden gediagnosticeerd en ook vaker naar ons toe komen.”
In hetzelfde artikel wijst biologisch psycholoog dr. Martijn Arns ook op bepaalde levensstijlfactoren waar je op kunt letten. Zo hangen ADHD-klachten vaak ook samen met chronisch slaaptekort, iets wat je in je studententijd zomaar eens tegen kan gaan werken. “Als je langdurig te weinig slaap krijgt, bijvoorbeeld maar 6 uur per nacht, dan merk je daar al snel (meer) op ADHD lijkende klachten door.”
Wist je dat je, als je vertraging opgelopen hebt of je je studie niet kon afronden door bijzondere of medische omstandigheden, soms ook recht hebt op een financiële tegemoetkoming? Met deze DUO regeling kun je een deel van je studieschuld laten omzetten in een gift of (gedeeltelijk) laten kwijtschelden. Bij ervaringsexpert en schrijfster Francien Regelink werd via deze weg 3.400 euro van haar studieschuld omgezet in een gift. Ze vertelt er meer over in dit artikel.
Coachingsbureau Re-Mind biedt gespecialiseerde begeleiding en (studie-)coaching aan voor personen met ADHD en andere ‘neurodiverse uitdagingen’. We zetten een aantal van hun studie-adviezen voor je op een rij:
Kies een studieplek waar je niet snel wordt afgeleid.
Probeer de manieren waarop je studeert actief en creatief te maken. Door samenvattingen te maken en jezelf vragen te stellen bijvoorbeeld.
Maak gebruik van kleuren en schema's. Visuele hulpmiddelen maken de leerstof overzichtelijk en helpen je bij het organiseren en begrijpen van de informatie.
Probeer kleine, haalbare doelen te stellen. Dit houdt je gefocust en stimuleert je motivatie en doorzettingsvermogen.
Neem regelmatig pauzes om je concentratie op peil te houden. Probeer de Pomodoro-techniek eens uit: werk 25 minuten en neem dan 5 minuten pauze.
Beloon jezelf om je motivatie en doorzettingsvermogen te stimuleren.
Misschien wel de belangrijkste tip: luister vooral goed naar jezelf en doe wat voor jou werkt.
You got this!
Ook leuk om te lezen: de ervaringen van studentes Silke en Jasmijn. Ze studeren allebei social work, hebben allebei de diagnose ADHD, maar gaan daar allebei heel anders mee om.
In de tijd waarin de ouderen van nu opgroeiden, was de diagnose ADHD nog onbekend. Ze werden druk, dromerig of lastig genoemd en achter in de klas gezet. Dat ze zouden kampen met een anders werkend brein was onbekend. Ook autisme was toen bijvoorbeeld nog geen ‘ding’.
“We zijn inmiddels gelukkig een stuk wijzer. Maar nog steeds wordt ADHD bij ouderen veel minder herkend dan autisme. Ouderen hebben zich een leven lang allerlei coping mechanismen eigengemaakt om zich staande te houden. Extra hun best doen, extra controleren, op hun tenen lopen….”
“Bijvoorbeeld als de structuur wegvalt. Bij pensionering, of na een opname in een zorginstelling. Ook lichamelijke achteruitgang zorgt ervoor dat mensen hun energie en onrust niet meer goed kwijt kunnen.”
“Ouderen met ADHD ervaren vaak geheugenproblemen. Nu worden overzicht bewaren en plannen sowieso lastiger als je ouder wordt. En ook je werkgeheugen gaat achteruit. Maar voor iemand met ADHD zorgt dit voor een nóg voller hoofd en nóg meer vergeten. Mensen zijn dan bang dat ze gaan dementeren - en stappen naar de huisarts of neuroloog.
Ook hebben deze ouderen vaak vermoeidheidsklachten. Het op peil houden van hun energie en de balans tussen in- en ontspanning was voor hen altijd al lastig. Nu ze ouder worden neemt dit alleen maar toe. Maar ondanks lichamelijke beperkingen zoals pijn of benauwdheid gaan ze maar door... Dat kan leiden tot slaapproblemen, moeheid, pijn en vaak ook somberheid. Met dit soort klachten trekken ze aan de bel. Helaas wordt de onderliggende ADHD vervolgens lang niet altijd herkend.”
“Het bevestigt vaak wat men al langer vermoedde: dat hun brein nu eenmaal anders werkt. En er is eindelijk een verklaring voor waarom het leven op een bepaalde manier gelopen is, met gemiste kansen en problemen. Dat lucht op en zorgt voor een nieuw narratief: ‘Ik deed echt mijn best, het lag niet aan mij’.
Ik zie veel ouderen die een negatief zelfbeeld hebben ontwikkeld. Een man van 72 zei onlangs: ‘Ik snap nu beter waarom het maar niet lukte om dingen af te maken. En waarom ik me altijd anders heb gevoeld’. Dat inzicht is helpend, maar leidt vaak óók tot een gevoel van rouw: ‘Waarom weet ik dit nu pas? Het had zo anders kunnen lopen als ik dit eerder had geweten.’
En natuurlijk biedt de diagnose aanknopingspunten voor behandeling. Want ook bij 60-plussers is ADHD nog goed te behandelen. Ik durf zelfs te stellen dat leeftijd niet uitmaakt!”
“Op onze afdeling beginnen we met wat we psycho-educatie noemen. Mijn collega Jolien Diekhorst, expert op het gebied van ADHD bij ouderen, heeft de psycho-educatie aangepast aan ouderen en wat voor hen werkt: in een groep, met andere ouderen die óók pas laat de diagnose kregen. Ook de familie wordt daarbij betrokken.
Een tweede stap kan psychotherapie zijn, zeker voor ouderen met een negatief zelfbeeld. Veel van hen hebben in hun leven allerlei behandelingen gehad voor problemen als angst, depressie, persoonlijkheidsproblematiek, slaapstoornissen of verslavingsproblematiek. Behandelingen die niet voldoende hielpen, omdat er geen rekening gehouden werd met de ADHD. Ook medicatie kan ondersteunen. Ongeveer de helft van ouderen met ADHD heeft baat bij medicatie.”
‘Ik hoor van veel ouderen dat huisartsen en naasten niet openstaan voor de mogelijkheid dat er ADHD speelt. Of, erger nog, dat de diagnose niet belangrijk zou zijn. Terwijl het écht het verschil kan maken. Dus als vermoedt dat je ADHD hebt, neem dat dan serieus en laat het uitzoeken.”
Prof. dr. Arjan Videler is psychotherapeut en gz-psycholoog bij PersonaCura, Topklinisch Centrum voor Persoonlijkheids- en Ontwikkelingsstoornissen bij Senioren, GGz Breburg.
Ook is hij bijzonder hoogleraar Psychotherapie bij ouderen, Tranzo, Tilburg University.
Al twintig jaar zocht ze hulp bij psychologen en huisartsen. “Er was altijd wel iets met me, terwijl ik zó graag wilde voldoen. Gewoon net als de rest zijn. Leuk, lief en uitgebalanceerd. Dat zorgde ervoor dat ik me voortdurend aanpaste. Maar dat breekt je op een gegeven moment op. Ik heb allerlei diagnoses gehad, waar achteraf maar weinig van klopte. Ik ben daar in het begin wel even kwaad over geweest. Hoe is het mogelijk dat iedereen dit gemist heeft?”
Inmiddels is ze vooral dankbaar dat ze het weet en helpt de diagnose haar ook om wat milder voor zichzelf te zijn. “Als ik weer eens last heb van moodswings, weet ik: dit is mijn ADHD en dit gaat gewoon weer over. Dan ga ik lekker naar buiten met de hond, een stuk wandelen en mijn hoofd leegmaken.” Lachend: “Als ik mijn sleutels kan vinden ten minste.”
Terugkijkend is Helma vooral trots op hoe ze, toen ze jonger was, alle ballen in de lucht wist te houden. Én werken, én studeren, én moeder zijn… achteraf denk ik, dat heb ik allemaal maar mooi gedaan, ondanks maar zeker ook dankzij mijn ADHD.”
Want ADHD hebben is echt niet alleen maar lastig, vindt Helma. “Ik kan bijvoorbeeld helemaal opgaan in wat ik doe. Full focus, zonder afgeleid te raken. En dan komt er ook écht iets goeds uit. Mijn kinderen weten dat inmiddels goed te benutten. Een van mijn zoons is net verhuisd en er moest nog van alles gebeuren. Hij wist: als ik mijn moeder een kwast geef dan komt het goed. Ik vind schilderen heerlijk – je bent me dan urenlang kwijt.”
Daar staat dan weer tegenover dat er niets uit haar vingers komt als ze iets niet leuk of moeilijk vindt.
“Zeker nu ik ouder word merk ik dat. Toen ik onlangs een lekkage had, moest er een loodgieter bijgehaald worden. Nou, ga daar maar eens aanstaan! Niemand heeft tegenwoordig meer tijd en al helemaal niet voor een kleine klus. Het lukte me maar niet om het geregeld te krijgen en dan raak ik zó gefrustreerd. Ik blokkeer.
Eigenlijk moet ik dan gewoon accepteren dat het niet gaat en hulp vragen. Dat begin ik gelukkig steeds beter te leren.”
Veel meer rust
Met training en medicatie heeft Helma veel meer rust in haar hoofd gekregen. “Ook heb ik nu de juiste handvatten. Ik weet wat ik kan doen om mezelf te helpen, als het even niet gaat.”
“Als ik de diagnose eerder had gekregen, had dat mijn leven wel makkelijker gemaakt. Dan had ik wellicht ook eerder medicatie gekregen, waardoor ik emotioneel stabieler was geweest.”
Ook had Helma graag eerder in haar leven herkenning en begrip gevonden in de ervaringen van anderen. Dat is de voornaamste reden dat ze heeft meegedaan aan een ADHD-onderzoek rondom ADHD bij ouderen (bij PersonaCura, in Tilburg).
“Ik hoop dat anderen zich in mijn verhaal en ervaringen herkennen en daardoor eerder aan de bel trekken.”
Glenn J.H. Dumont (dr/klinisch farmacoloog) is associate professor aan de universiteit van Amsterdam en heeft zich toegespitst op psychofarmaca, d.w.z. alle medicatie die de psyche beïnvloedt, met als specifiek aandachtsgebied ADHD. Hij doet onderzoek naar de meest optimale behandeling van ADHD, publiceert regelmatig in nationale en internationale vaktijdschriften, is auteur van het boek ‘Farmacotherapie van ADHD’ en geeft regelmatig cursus en advies aan psychiaters, verpleegkundig specialisten en apothekers over dit onderwerp. Glenn focust daarbij primair op de praktische toepassing van wetenschappelijke inzichten.
Glenn: "Ik ben sinds 2001 actief als psychofarmacoloog, waarbij ik focus op het begrijpen van gedrag, in alle facetten, en hoe medicijnen dat gedrag kunnen beïnvloeden. Wie we zijn en hoe we ons gedragen lijkt heel robuust, maar kan door ongunstige omstandigheden danig verstoord worden, zelfs zodanig dat we onszelf, of anderen ons, niet meer in dat gedrag herkennen. Op dat moment kunnen medicijnen effectief zijn (overigens lang niet altijd, en zeker niet als enige optie). Ik denk dat er nog veel winst te behalen is door de optimale toepassing van medicatie, of anders gezegd, door de medicatie af te stemmen op en aan u, als individu. Want niemand is een gemiddelde, iedereen heeft zijn eigen bijzonderheden, en dat vergt een behandeling op maat, zéker bij ADHD."
"Graag wil ik in de komende edities aandacht besteden aan thema’s die voor jouw interessant zijn."
Glenn Dumont wil graag antwoord geven op belangrijke vragen als het gaat over ADHD en medicatie.
Binnenkort is hiervoor een vragenlijst beschikbaar in dit online magazine!
Patrick Kicken doet het liefst alles tegelijk of toch niet? De Radio DJ, Auteur, Blogger, maker van Podcasts, columnist (wat doet hij eigenlijk niet?) schuift bij ons aan tafel en vertelt openhartig over zijn leven met ADHD. “Sturing van een manager of coach was fijn geweest.”
Dat ADHD voor stress zorgt, zowel voor de omgeving als de ADHD’er zelf, beaamd ook Patrick in de nieuwe aflevering van de podcastreeks ‘Aan het Werk met ADHD’.
“ADHD’ers leggen de lat volgens mij enorm hoog, omdat je in het verleden al zoveel commentaar hebt gehad.
Mensen vonden bijvoorbeeld in mijn jeugd dat ik slordig was of dat ik dingen te snel afraffelde. Daardoor leg je de lat in de rest van je leven heel hoog.”
Samen met Frans zoekt hij naar hulpmiddelen in de praktijk, het herkennen van bepaald gedrag in het bedrijfsleven, onbegrip die er soms heerst, en de zoektocht naar prikkelbeperking. Benieuwd naar de tips en ervaringen van de Radio DJ?
In de podcastreeks ‘Aan het Werk met ADHD’ buigen (ervarings-)experts zich met elkaar over de vraag hoe (jong) volwassenen met ADHD hun kansen op de arbeidsmarkt kunnen vergroten. Host Frans Visee bespreekt thema’s waar mensen met ADHD tegenaan lopen op zoek naar een passende baan of tijdens het huidige werkveld. Samen met het MKB, werkgevers, (job) coaches, specialisten, behandelaars en arbeidsbemiddelaars wordt er gekeken naar mogelijkheden om met elkaar barrières te slechten, de arbeidsmarkt te verruimen en de arbeidskansen én -vreugde te vergroten.
Uit cijfers van het Pharmaceutisch Weekblad blijkt dat inmiddels ongeveer evenveel mannen als vrouwen ADHD-medicatie gebruiken. Per 1000 inwoners nam het aantal volwassen vrouwen met ADHD-medicatie vorig jaar toe met 20%. ADHD wordt dan ook steeds vaker vastgesteld bij meisjes en vrouwen. Waar ADHD vroeger echt als een ‘jongensziekte’ werd beschouwd, hadden in 2023 hadden bijna net zoveel vrouwen als mannen de diagnose.
Goed nieuws, vindt psychiater Sandra Kooij. "Vrouwen denken voordat ze de diagnose krijgen vaak dat er iets mis is met hen – en nemen dat zichzelf kwalijk. ‘Zie je wel, ik ben gewoon niet goed genoeg.’ Als ze weten dat ze ADHD hebben begrijpen ze zichzelf een stuk beter en kunnen ze, met hulp, veel beter functioneren."
De makers van de nieuwe podcast Aan het werk met ADHD hopen hun luisteraars er in de eerste plaats van bewust te maken dat een werknemer met ADHD écht iets anders nodig heeft op de werkvloer. “Als je als werkgever weet wat je kunt doen om iemand wél in zijn kracht te zetten, levert dat ongelofelijk veel op.”
Maar hoe pak je dat goed aan? Op zoek naar antwoorden, tips en gerichte adviezen gaat host Frans Visee in gesprek met werkgevers, (job)coaches, specialisten, behandelaars, bemiddelaars én ervaringsdeskundigen.
Luister om de week via deze website en de toonaangevende podcastkanalen.
Een recent gepubliceerd Amerikaans onderzoek wijst op het groeiend aantal kinderen tussen de 3 en 17 jaar dat wordt gediagnosticeerd met ADHD. In 2022 kregen 7,1 miljoen Amerikaanse kinderen in deze leeftijdsgroep een nieuwe diagnose ADHD. Dat zijn er maar liefst een miljoen meer dan in 2016. Met deze toename heeft één op de negen kinderen in de VS nu ADHD.
Als mogelijke oorzaken hiervoor wijst het rapport op het feit dat ADHD-symptomen inmiddels óók bij meisjes beter worden herkend. En ook de slechte geestelijke gezondheid van kinderen tijdens de COVID-19-pandemie kan een rol spelen. Kinderen hadden in deze periode meer stress, depressie en angst: factoren die de symptomen van onoplettendheid, impulsiviteit en hyperactiviteit kunnen verergeren.
Kek Mama vatte de belangrijkste conclusies voor je samen in dit artikel
Veel mensen begrijpen ADHD niet goed. Ze maken grappen over hyperactief zijn en hebben aannames over concentratieproblemen. Maar eigenlijk is ADHD veel ingewikkelder dan dat. Hoe is het eigenlijk om ADHD te hebben? Hoe is dat op werk? En hoe werkt ADHD tussen de lakens? In zijn podcast ‘Over routines’ gaat Arie Boomsma in gesprek met auteur én ervaringsexpert Francien Regelink. Francien vertelt over de uitdagingen van dagelijkse taken zoals boodschappen doen, hoe belangrijk haar ochtendroutine is, maar ook waarom ze constant bezig moet zijn.
Je luistert ‘m hier
Hoofd, hart en hormonen
ADHD komt bij vrouwen nog vaak pas aan het licht als het mis gaat óf dreigt te gaan. Het feit dat 35% van de vrouwelijke hartpatiënten in de kliniek van cardiologe Janneke Wittekoek waarschijnlijk óók ADHD heeft, zegt hierbij genoeg. Judith van Dam kwam via een second opinion bij HeartLife klinieken terecht. “Ik bleek niet alleen hartklachten, maar óók ADHD te hebben. En ik zat ook nog eens in de pre-overgangsfase.” Haar verhaal lees je in de nieuwste editie van HeartLife magazine, die dit helemaal keer in het teken staat van hoofd, hart en hormonen.
Het doel van het magazine is om medische kennis op een leuke manier te verspreiden: “Medical infotainment noem ik dat,” zegt Janneke Wittekoek. Naast interviews met Sandra Kooij en Dorenda van Dijken gaat dr. Janneke in gesprek met Hans Snijder, de directeur van de Hartstichting, over hun 60-jarig bestaan en de terugkomst van Dress Red Day. Verder interviewt de cardioloog tv-presentatrice Caroline Tensen over de overgang, vertelt muzikaal fenomeen André Rieu waarom hij een vrouwenhart heeft en deelt kunstenares Ans Markus haar kwetsbaarheden. Tevens uitgebreide aandacht voor het voorkomen van een beroerte!
Weten hoe je het magazine kunt bestellen?
Kijk op HeartLife.nl
Dit online magazine is mede mogelijk gemaakt door Medice BV.
Wij danken Helma en prof. dr. Arjan Videler, dr. Janneke Wittekoek en dr. Glenn Dumont voor hun bijdrage aan deze editie van het online magazine.
