Help ADHD bij ouderen beter in beeld brengen
ADHD is misschien wel de meest onderbelichte psychische aandoening bij 60-plussers. Veel mensen hebben jarenlang geworsteld met klachten die nooit echt zijn herkend of behandeld. Soms kregen ze een verkeerde diagnose, soms pasten ze zich eindeloos aan om maar mee te kunnen doen. Vaak ten koste van hun eigen welzijn.
Maar ADHD stopt niet als je volwassen bent
Ook op latere leeftijd heeft het invloed op relaties, werk, gezondheid en het dagelijks leven. Hoog tijd dus voor meer aandacht, betere signalering en passende behandeling.
Daarom willen we meer weten.
Wat leeft er? Wat zijn de ervaringen? En hoe kijken mensen naar ADHD op latere leeftijd?
Deze peiling is een initiatief van: Psychotherapeut en hoogleraar Psychotherapie bij Ouderen Prof. dr. Arjan Videler en Jolien Diekhorst, GZ-psycholoog en gespecialiseerd in ADHD bij ouderen.
Vul onze peiling in en help mee om ADHD bij ouderen beter in beeld te brengen.
Willemijn (67) kreeg pas op latere leeftijd de diagnose ADHD. Ze was 53 – en het was haar kind dat het eerste puzzelstukje aanreikte.
“Mijn zoon liep vast tijdens zijn Pabo opleiding en is gaan zoeken naar een verklaring. Het eerste wat hij zei na zijn diagnose: ‘Mam, als ík het heb, dan heb jij het helemaal.’”
Knetterhard werken
Als kind voelde Willemijn zich altijd al anders. “Terwijl mijn broers en zus schijnbaar moeiteloos meekwamen op het gymnasium en de HAVO en – in mijn ogen - vooral feitelijk en serieus waren, was ik het drukke en impulsieve meisje. Met een hoop energie en een echte flapuit. Op school paste ik me zoveel mogelijk aan. Ik wilde er zó graag bij horen, net als de rest zijn, en goede cijfers halen. Het lukte me allemaal wel, maar ik moest er knetterhard voor werken. Dat liet ik absoluut niet merken, want dan leek ik nóg dommer – vond ik.
En dan had ik ook nog eens dyslectie. Ging de leerkracht mijn opstel hardop voorlezen, omdat er zulke grappige woorden in stonden: poep in plaats van poes, dat soort dingen.
Iedereen lachen en mijn onzekerheid werd alleen maar groter.
Gevoed door die onzekerheid zette Willemijn in haar werk steevast een tandje bij. “Ik wilde het altijd goed doen, beter doen. Alles voor die hoge klanttevredenheid. Ook ben ik heel associatief, waardoor er steeds nieuwe ideeën in me op komen. Dan lag er al een format klaar voor een training, maar begon ik tóch weer van vooraf aan - omdat ik dacht dat het beter kon, passender of origineler.”
Toen ze na een jaar veel te hard en te veel werken een bonus kreeg, met de boodschap: ‘Ga vooral zo door,’ brak ze. “Het was erkenning voor werk waar ik mezelf compleet in voorbijgelopen was. En waarvan ik wist: dit kan zo niet langer. Ik belandde in een zware burn-out. En zelfs toen ging ik door tot alles af was.”
De overgang als trigger
De overgang was een trigger waardoor veel klachten begonnen of verergerden, waaronder ook het slechter slapen. “Ik kom nog steeds vaak niet verder dan drie à vier uur slaap per nacht – en ben eigenlijk dus altijd moe. Niet dat je dat aan me zal merken hoor; ik blijf wel bezig.” Ze probeerde van alles: een onderzoek in een slaapkliniek, EMDR, neurofeedback, meditatie… “Dat hielp dan soms even, maar nooit blijvend.”
De diagnose bracht haar vooral bevestiging. “Ik snapte ineens beter waar dingen vandaan kwamen. En ik leerde mezelf ook meer te begrenzen, al blijft dat echt een aandachtspunt. Vroeger zei ik overal ja op – zat mijn werkagenda en sociale planning altijd mutvol. Nu probeer ik me eerst af te vragen: moet en wil ik dit wel doen? Past dit bij mij? Het lukt me gelukkig steeds beter om eerst even op de pauzeknop te drukken en wat bewuster te kiezen waar mijn energie naartoe gaat.”
Op de vraag of ze haar diagnose graag eerder had willen hebben, schudt ze haar hoofd.
“Natuurlijk, een diagnose geeft inzicht. Maar in de basis is het belangrijk dat je mensen neemt zoals ze zijn. En kijkt: hoe zit jij in elkaar, wat heb jij nodig? Ik heb lang in het onderwijs gewerkt en zie daar soms hoe snel kinderen een stempel krijgen. Terwijl het juist begint bij: wie ben jij, wat past bij jou, hoe kom jij tot je recht? Niet vanuit hokjes, maar vanuit je authentieke ik.”
Toen José op haar 24e vastliep in haar werk, dacht ze eerst aan een burn-out. Ze gaf vooral zichzelf de schuld. “Ik moet dit toch gewoon kunnen, op mijn leeftijd? Iedereen kan dit.” Ze kwam terecht bij een psycholoog. Die vroeg zich af of er misschien ADHD in het spel was. José wuifde dat weg. Ze was toch geen stuiterbal?
Een leven terugkijken
In de gesprekken met de psycholoog ging José terug naar vroeger. En daar viel iets op: dit was niet de eerste keer dat ze vastliep.
Op de basisschool bijvoorbeeld, had ze al moeite om haar werk af te krijgen. De stof zelf begreep ze prima, maar de tijd ontglipte haar. Haar ouders hielpen waar ze konden en ook de school dacht goed mee. Daardoor bleef ze nooit zitten. Toch voelde José zich vaak nét even anders dan de rest. Alsof docenten en de andere kinderen haar niet altijd helemaal begrepen. Gelukkig had ze genoeg vriendinnen die haar accepteerden zoals ze was.
Pittige middelbare schooltijd
De overgang naar de middelbare school was een lastige voor José. Het huiswerk, de vele vakken: het kostte haar bergen energie om alles bij te houden, terwijl het bij haar vriendinnen zo moeiteloos leek te gaan. Met hulp en vooral met eindeloos veel inzet haalde José uiteindelijk haar diploma. Maar makkelijk ging het nooit.
Studie en werk
Tijdens haar vervolgstudie bleef José bewust thuis wonen. Het gaf haar de structuur die ze zo hard nodig had. En ook na haar studie, toen ze begon aan haar eerste baan, woonde ze nog een tijdlang bij haar ouders. Het werkende leven vroeg veel van haar.
Het uitgeputte gevoel bleef, ook na een half jaar, ook toen ze een eigen plek vond. Geen energie meer voor vrienden, geen ruimte meer in haar hoofd... José voelde zich steeds somberder - en uiteindelijk hield ze het niet meer vol.
De diagnose die alles anders maakte
De diagnose ADHD zorgde voor een grote opluchting. “Eindelijk viel alles op zijn plek,” zegt José. Ze snapte ineens waarom sommige dingen haar zoveel energie kostten. Maar er was ook een gevoel van rouw: hoe anders haar leven eruit had kunnen zien als ze dit eerder had geweten…
Wat als je nóg ouder bent?
Stel je nu eens voor dat José niet 24, maar 64 of 74 was geweest toen ze de diagnose kreeg.
Veel mensen die pas op latere leeftijd horen dat ze ADHD hebben, hebben al een leven vól geploeter achter de rug. En dat gaat het niet alleen om de bekende symptomen zoals moeite met concentratie, impulsiviteit of onrust. Maar óók, of misschien wel juist, om wat dat doet met je zelfbeeld. En met je functioneren in relaties, je werk en dagelijkse bezigheden.
Als 24 jaar al laat voelt, hoe moet het zijn om pas na veertig jaar een verklaring te krijgen?
ADHD bij ouderen vaak gemist
ADHD wordt bij mensen die al wat ouder zijn vaak over het hoofd gezien. Het is één van de meest onderschatte psychische problemen bij mensen boven de zestig.
Des te belangrijker om méér bewustwording te creëren. Dat doen we met een peiling, waarin we je bevragen én informeren over ADHD op latere leeftijd. Door mee te doen draag je bij aan meer kennis en begrip. En dat is hard nodig!
[LUISTEREN] Als het al die tijd ADHD was...
In de nieuwe podcastserie ‘Als het al die tijd ADHD was – late diagnose bij vrouwen’ vertellen Mariska, Nienke en Elmy aan Mooz Kuenen (zelf op haar 17e gediagnosticeerd met ADHD) hoe ze na jaren van onzekerheid en twijfel opeens begrijpen waarom ‘gewoon’ leven soms zo moeilijk gaat. De diagnose ADHD bleek een opmaat naar meer zelfvertrouwen en zelfinzicht. De podcast is gemaakt door Psychologie Magazine en bestaat uit vier afleveringen. Ook arts-onderzoeker Maxime de Jong schuift aan.
Je vindt ‘m hier
[LEZEN]ADHD, hoe haal je het uit je hoofd?
“Veel mensen denken bij ADHD aan stuiterende kinderen. Maar er zijn ook veel volwassenen die de diagnose ADHD krijgen. Soms geeft de diagnose opluchting, maar vaak ook staat je wereld op zijn kop.” In ‘ADHD, hoe haal je het uit je hoofd?’ onderzoekt Cathelijne Wildervanck wat er mogelijk is wanneer je anders naar ADHD kijkt. Naar hoe je de drukte in je hoofd eruit haalt en er andere, functionele en mooie dingen in stopt. Een praktisch boek, met veel oefeningen.
[LEZEN] ADHD kenmerken
Dit luchtig geschreven artikel van KEK mama over 3 dingen die je niet meteen koppelt aan ADHD bij kinderen. Want terwijl velen denken aan druk en chaotisch gedrag, gaan veel andere kenmerken ongemerkt voorbij. Daardoor worden kinderen met ADHD regelmatig verkeerd begrepen of krijgen ze niet de hulp die ze nodig hebben.
[LUISTEREN] - ADHD en vrouwen van kleur
Meta Tatakhan en Carly Renwarin praten op Radio 1 over ADHD diagnoses bij vrouwen van kleur. Want hoewel de afgelopen jaren steeds duidelijker is geworden dat vrouwen andere ADHD-kenmerken vertonen dan mannen, krijgen vooral veel vrouwen van kleur nog steeds minder snel, of op latere leeftijd pas, de diagnose ADHD. Hoe kan dit en waarom is het belangrijk om hier wel op tijd bij te zijn?
[LEZEN] ADHD bij ouderen
Het artikel ‘Late diagnose bij ouderen: ADHD’, van Arjan Videler & Rosalien Wilting. Over waarom ADHD bij ouderen vaak niet wordt herkend en hoeveel duidelijkheid een late diagnose kan brengen.
Met een heldere en misschien wel herkenbare casestudy van 'Bas (65)'.
“Ik lijk wel dement”
ADHD op volwassen leeftijd kenmerkt zich voornamelijk door concentratie- en aandachtsproblemen, vaak dingen kwijt zijn, gebrek aan organisatietalent en/of snel afgeleid zijn. “Een oudere met ADHD heeft wat meer problemen met veranderingen of onverwachte gebeurtenissen dan andere mensen”, legt psychiater Sandra Kooij uit in dit artikel. “Volwassenen merken dat ze vergeetachtiger worden. Daardoor hebben ze soms het idee dat ze dement worden, terwijl dat niet zo is.”
Overlappende signalen
Zowel bij ADHD als bij beginnende dementie kunnen klachten optreden als:
Vergeetachtigheid
Moeite met concentratie
Snel afgeleid zijn
Problemen met plannen en organiseren
Maar, hoe zie je dan het verschil?
Belangrijk is het moment waarop de klachten zijn begonnen. Bij ADHD zijn de symptomen er vaak al sinds de kindertijd. Mensen hebben vaak manieren gevonden om ermee om te gaan: extra hun best doen, alles controleren, op hun tenen lopen. Vaak komt ADHD pas in beeld als de structuur wegvalt: bij pensionering, na een opname in een zorginstelling, of wanneer lichamelijke klachten en vermoeidheid toenemen. Waar pensioen voor veel mensen rust, vrijheid en tijd voor leuke dingen betekent, zorgt het wegvallen van werk voor iemand met ADHD bijvoorbeeld juist voor meer onrust, chaos en uitstelgedrag.
Omdat ADHD vaak erfelijk is, kan familiegeschiedenis helpen om de juiste diagnose te stellen.
Bij dementie gaat het anders. De klachten beginnen pas op latere leeftijd en worden geleidelijk erger. Het geheugen laat mensen steeds vaker in de steek, ze raken sneller de draad kwijt in een gesprek of verdwalen op plekken waar ze altijd de weg wisten. Ook het plannen en organiseren van dagelijkse taken wordt moeilijker. Het gaat dus niet alleen om wat vergeetachtigheid of afleiding, maar om een achteruitgang die steeds verder gaat en die mensen uiteindelijk belemmert in hun zelfstandigheid.
Diagnose en behandeling
Een juiste diagnose maakt veel verschil. Mensen die jarenlang dachten dat ze ‘gewoon wat vergeetachtig’ waren, voelen vaak opluchting als blijkt dat hun klachten passen bij ADHD – en niet bij dementie. Helma (69) erkent dat. Ze is dankbaar dat ze het weet en helpt de diagnose haar ook om wat milder voor zichzelf te zijn. “Als ik weer eens last heb van moodswings, weet ik: dit is mijn ADHD en dit gaat gewoon weer over.
Dan ga ik lekker naar buiten met de hond, een stuk wandelen en mijn hoofd leegmaken.” Lachend: “Als ik mijn sleutels kan vinden ten minste.” Ook helpt het niet alleen om meer begrip te krijgen voor jezelf en je omgeving, maar ook om passende behandeling en ondersteuning te vinden. Bij ouderen met ADHD is psycho-educatie vaak een eerste stap. In groepen, samen met andere ouderen, wordt uitgelegd hoe ADHD werkt en welke invloed het heeft. Ook familie wordt daarbij betrokken.
Vraag een doorverwijzing aan: Laat een specialist beoordelen of het om ADHD of iets anders gaat.
Zorg voor structuur: Werk met planners, lijsten, alarmen en vaste routines.
Zoek steun: Betrek familie en vrienden bij het organiseren en vereenvoudigen van taken.
Beweeg regelmatig: Sport kan helpen door meer dopamine en serotonine in de hersenen aan te maken.
Verbeter je slaap: Vermijd cafeïne na de lunch en schermen voor het slapengaan.
Gedragstherapie of coaching: Helpt bij time management, geldzaken, productiviteit en vermindert stress.
Je staat er niet direct bij stil, maar óók op veel latere leeftijd kun je nog de diagnose ADHD krijgen. “Wanneer het aankomt op psychische problemen, werden ouderen vroeger vaak over het hoofd gezien”, vertelt psychotherapeut én hoogleraar 'Psychotherapie bij ouderen' Arjan Videler.
Dit artikel is al eens eerder verschenen in de ADHDgids.
“In de tijd waarin de ouderen van nu opgroeiden, was de diagnose ADHD nog onbekend. Ze werden druk, dromerig of lastig genoemd en achter in de klas gezet. Dat ze zouden kampen met een anders werkend brein was onbekend. Ook autisme was toen bijvoorbeeld nog geen ‘ding’.
Wanneer komt ADHD dan tóch aan het licht?
“Bijvoorbeeld als de structuur wegvalt. Bij pensionering, of na een opname in een zorginstelling. Ook lichamelijke achteruitgang zorgt ervoor dat mensen hun energie en onrust niet meer goed kwijt kunnen.”
Welke symptomen zijn eigenlijk typerend voor een ouder iemand met ADHD?
“Ouderen met ADHD ervaren vaak geheugenproblemen. Nu worden overzicht bewaren en plannen sowieso lastiger als je ouder wordt. En ook je werkgeheugen gaat achteruit. Maar voor iemand met ADHD zorgt dit voor een nóg voller hoofd en nóg meer vergeten. Mensen zijn dan bang dat ze gaan dementeren - en stappen naar de huisarts of neuroloog.
Ook hebben deze ouderen vaak vermoeidheidsklachten. Het op peil houden van hun energie en de balans tussen in- en ontspanning was voor hen altijd al lastig. Nu ze ouder worden neemt dit alleen maar toe. Maar ondanks lichamelijke beperkingen zoals pijn of benauwdheid gaan ze maar door... Dat kan leiden tot slaapproblemen, moeheid, pijn en vaak ook somberheid. Met dit soort klachten trekken ze aan de bel. Helaas wordt de onderliggende ADHD vervolgens lang niet altijd herkend.”
“Een 75-jarige cliënte van mij zei laatst: “Hoe ouder ik werd, hoe vermoeider ik me ging voelen. Allerlei lichamelijke onderzoeken heb ik gehad, tot eindelijk een dokter aan ADHD dacht.”
Wat is de meerwaarde van op latere leeftijd tóch nog een diagnose krijgen?
“Het bevestigt vaak wat men al langer vermoedde: dat hun brein nu eenmaal anders werkt. En er is eindelijk een verklaring voor waarom het leven op een bepaalde manier gelopen is, met gemiste kansen en problemen. Dat lucht op en zorgt voor een nieuw narratief: ‘Ik deed echt mijn best, het lag niet aan mij’.
Ik zie veel ouderen die een negatief zelfbeeld hebben ontwikkeld. Een man van 72 zei onlangs: ‘Ik snap nu beter waarom het maar niet lukte om dingen af te maken. En waarom ik me altijd anders heb gevoeld’. Dat inzicht is helpend, maar leidt vaak óók tot een gevoel van rouw: ‘Waarom weet ik dit nu pas? Het had zo anders kunnen lopen als ik dit eerder had geweten.’
En natuurlijk biedt de diagnose aanknopingspunten voor behandeling. Want ook bij 60-plussers is ADHD nog goed te behandelen. Ik durf zelfs te stellen dat leeftijd niet uitmaakt!”
Hoe ziet zo’n behandeling eruit?
“Op onze afdeling beginnen we met wat we psycho-educatie noemen. Mijn collega Jolien Diekhorst, expert op het gebied van ADHD bij ouderen, heeft de psycho-educatie aangepast aan ouderen en wat voor hen werkt: in een groep, met andere ouderen die óók pas laat de diagnose kregen. Ook de familie wordt daarbij betrokken.
Een tweede stap kan psychotherapie zijn, zeker voor ouderen met een negatief zelfbeeld. Veel van hen hebben in hun leven allerlei behandelingen gehad voor problemen als angst, depressie, persoonlijkheidsproblematiek, slaapstoornissen of verslavingsproblematiek. Behandelingen die niet voldoende hielpen, omdat er geen rekening gehouden werd met de ADHD. Ook medicatie kan ondersteunen. Ongeveer de helft van ouderen met ADHD heeft baat bij medicatie.”
Dit online magazine is mede mogelijk gemaakt door Medice BV.
Wij danken Prof. dr. Arjan Videler en Jolien Diekhorst en Willemijn voor hun bijdrage.